ЖАРИЯЛАНЫМ ЭТИКАСЫ

«Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды зерттеу университеті» КеАҚ баспасы баспа этикасының жоғары стандарттарын ұстанады және Committee on Publication Ethics (COPE) пен International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE) сияқты ұйымдар белгілеген жарияланымдық практикадағы халықаралық қағидаттарды басшылыққа алады.
Баспа монографиялар, кітаптар және кітап сериялары сияқты ғылыми басылымдарды дайындау мен шығарудың барлық кезеңдерінде ашықтықты, объективтілікті және ғылыми адалдықты қамтамасыз етуге ұмтылады.

РЕДАКТОРЛАРДЫҢ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ

Редакторлар ұсынылған қолжазбалардың қайсысы жариялануға тиіс екендігі жөнінде шешім қабылдауға жауапты. Ұсынылған жұмыстарды бағалау барысында редакторлар олардың ғылыми маңыздылығына, бірегейлігіне және басылым тақырыбына сәйкестігіне негізделген зияткерлік мазмұнымен ғана шектелуі тиіс.
Редакторлар мынадай материалдарды кері қайтаруға құқылы:
• авторлық құқық саласындағы заңнаманы бұзатын;
• плагиат, деректерді бұрмалау немесе қолдан жасау белгілері бар;
• жала жабатын немесе заңсыз материалдарды қамтитын.
Редакторлар сондай-ақ ұсынылған қолжазбалардың құпиялылығын қамтамасыз етуге және жарияланғанға дейін олар туралы ақпаратты үшінші тұлғаларға жария етпеуге міндетті.

АВТОРЛАРДЫҢ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ

Авторлар ұсынылған материалдардың ғылыми шынайылығына, бірегейлігіне және дұрыстығына жауапты. Қолжазбаны баспаға ұсына отырып, автор мыналарды растайды:
• ұсынылған жұмыс түпнұсқа болып табылады және бұрын жарияланбаған;
• барлық ақпарат көздері дұрыс дәйектелген;
• зерттеуге елеулі үлес қосқан барлық тұлғалар авторлар құрамында көрсетілген;
• плагиат, деректерді қолдан жасау немесе бұрмалау жоқ.
Авторлар сондай-ақ зерттеу нәтижелерін түсіндіруге әсер етуі мүмкін мүдделер қақтығысы туралы хабарлауға міндетті.

Түпнұсқалық және плагиат

Авторлар өз жұмыстарының толықтай түпнұсқа екендігіне кепілдік беруі тиіс, ал егер олар басқа авторлардың еңбектерін және/немесе сөздерін пайдаланған болса, бұл тиісті түрде көрсетілуі немесе дәйектелуі қажет. Плагиаттың көптеген түрлері бар: өзгенің жұмысын өзінікі ретінде жариялаудан бастап, басқа біреудің жұмысының елеулі бөліктерін көшіру немесе мазмұнын өзгертіп беру (дереккөзін көрсетпестен), сондай-ақ басқа адамдар жүргізген зерттеулердің нәтижелерін иемденуге дейін. Плагиаттың барлық түрі де баспа қызметіндегі этикаға қайшы мінез-құлық болып табылады және жол берілмейді.

Дереккөздерді көрсету

Басқа авторлардың үлесін әрдайым тиісті түрде көрсету қажет. Авторлар ұсынылған жұмыстың сипатын айқындауда маңызды рөл атқарған жарияланымдарға сілтеме жасауы тиіс. Жеке тәртіпте алынған ақпарат, мысалы, әңгімелесу, хат алмасу немесе үшінші тұлғалармен пікірталас барысында алынған мәліметтер, дереккөздің нақты жазбаша рұқсатынсыз пайдаланылмауға немесе жарияланбауға тиіс. Қолжазбаларды немесе гранттық өтінімдерді рецензиялау сияқты құпия жұмыс барысында алынған ақпарат, осы жұмыс орындалған еңбектің авторының нақты жазбаша рұқсатынсыз қолданылмауы керек.

Мақала авторлығы

Авторлық зерттеудің тұжырымдамасын әзірлеуге, дизайнына, орындалуына немесе оны түсіндіруге елеулі үлес қосқан тұлғалармен шектелуі тиіс. Елеулі үлес қосқан барлық тұлғалар тең авторлар ретінде көрсетілуі керек. Егер зерттеу жобасына басқа да адамдар қатысқан болса, оларды атап өту немесе тең автор ретінде көрсету қажет. Жауапты автор қолжазбада барлық тиісті тең авторлардың көрсетілгеніне және орынсыз адамдардың енгізілмегеніне, сондай-ақ барлық тең авторлардың қолжазбаның соңғы нұсқасымен танысып, оны мақұлдап, жариялауға ұсынуға келіскеніне көз жеткізуі тиіс.

Ақпаратты ашу және мүдделер қақтығысы

Барлық авторлар өз қолжазбасында нәтижелерге немесе оларды түсіндіруге әсер етуі мүмкін деп пайымдалатын кез келген қаржылық немесе өзге де елеулі мүдделер қақтығысын ашып көрсетуі тиіс. Сондай-ақ жобаны қаржылық қолдаудың барлық көздері көрсетілуі қажет.

РЕДАКТОРЛАРДЫҢ МІНДЕТТЕРІ

Жариялау туралы шешімдер

Редакторлар ұсынылған қолжазбалардың қайсысы жариялануға тиіс екендігі жөнінде шешім қабылдауға жауапты. Мұндай шешімдер әрдайым қарастырылып отырған жұмыстың шынайылығы мен оның зерттеушілер мен оқырмандар үшін маңыздылығын растауға негізделуі тиіс. Редактор журналдың редакциялық алқасының саясатын басшылыққа ала алады және жала жабу, авторлық құқықты бұзу және плагиатқа қатысты қолданыстағы құқықтық нормалармен шектелуі мүмкін.

Әділдік

Редактор қолжазбаларды авторлардың нәсіліне, жынысына, жыныстық бағдарына, діни сеніміне, этникалық тегіне, азаматтығына немесе саяси көзқарастарына қарамастан, олардың зияткерлік мазмұны тұрғысынан бағалауы тиіс.

Құпиялылық

Редактор және редакция бөлімінің кез келген қызметкері ұсынылған қолжазба туралы қандай да бір ақпаратты, жағдайға қарай тиісті автордан, рецензенттерден, әлеуетті рецензенттерден, редакцияның басқа консультанттарынан және баспагерден басқа ешкімге жария етпеуі тиіс.

Ақпаратты ашу және мүдделер қақтығысы

Ұсынылған қолжазбада ашылған жарияланбаған материалдар автордың тікелей жазбаша келісімінсіз редактордың өз зерттеулерінде пайдаланылмауы тиіс. Рецензиялау барысында алынған құпия ақпарат немесе идеялар құпия сақталуға және жеке мақсатта қолданылмауға тиіс. Редакторлар өздерінде авторлардың, компаниялардың немесе осы қолжазбаларға қатысы бар мекемелердің кез келгенімен бәсекелестік, бірлескен немесе өзге де қатынастар мен байланыстар нәтижесінде туындаған мүдделер қақтығысы болған жағдайда, мұндай қолжазбаларды қараудан бас тартуы керек (яғни, рецензиялау мен қарауды бірлескен редакторға, редактордың орынбасарына немесе редакциялық алқаның басқа мүшесіне тапсыруы тиіс). Редакторлар барлық авторлардан тиісті мүдделер қақтығысын ашып көрсетуді талап етуі және егер мүдделер қақтығысы жарияланғаннан кейін анықталса, түзетулер жариялауы керек. Қажет болған жағдайда жарияланымды кері қайтарып алу немесе алаңдаушылық білдіру сияқты өзге де тиісті шаралар қабылдануы тиіс.

РЕЦЕНЗЕНТТЕРДІҢ МІНДЕТТЕРІ

Редакциялық шешімдер қабылдауға қосатын үлесі

Рецензиялау үдерісі редакторға редакциялық шешімдер қабылдауға көмектеседі, сондай-ақ автор тарапынан қолжазбаны жетілдіруге ықпал етуі мүмкін.

Жеделдік

Қолжазбада ұсынылған зерттеуге рецензия жасауға өзін құзыретсіз деп санайтын немесе рецензияны жедел түрде жүргізу мүмкін емес екенін білетін кез келген таңдалған рецензент редакторды хабардар етіп, рецензиялау үдерісіне қатысудан бас тартуы тиіс.

Құпиялылық

Рецензиялауға алынған барлық қолжазбалар құпия құжаттар ретінде қарастырылуы тиіс. Редактордың рұқсатынсыз оларды басқа тұлғаларға жариялауға немесе талқылауға болмайды.

Баспа ғылыми жұмыстарға тәуелсіз сараптамалық бағалауды қолдайды. Рецензенттер объективтілік, құпиялылық және ғылыми адалдық қағидаттарын сақтауға, сондай-ақ ықтимал мүдделер қақтығысы туралы хабарлауға міндетті.

Объективтілік стандарттары

Рецензиялау объективті түрде жүргізілуі тиіс. Авторға жеке сын айтуға жол берілмейді. Рецензенттер өз пікірін дәлелдермен негіздей отырып, нақты баяндауы керек.

Дереккөздерді көрсету

Рецензенттер мақалада сілтеме жасалған, бірақ әдебиеттер тізімінде көрсетілмеген тиісті жарияланған жұмыстардың жағдайларын анықтауы тиіс. Олар басқа жарияланымдардан алынған бақылаулар немесе дәлелдердің тиісті дереккөздермен сүйемелденгенін көрсетуі керек. Рецензенттер қарастырылып отырған қолжазба мен өздеріне белгілі кез келген басқа жарияланған мақала арасындағы елеулі ұқсастық немесе сәйкестік туралы редакторды хабардар етуге міндетті.

Ақпаратты ашу және мүдделер қақтығысы

Рецензиялау барысында алынған құпия ақпарат немесе идеялар құпия сақталуға және жеке мақсатта пайдаланылмауға тиіс. Рецензенттерде осы мақалаларға қатысты авторлармен, компаниялармен немесе мекемелермен бәсекелестік, бірлескен немесе өзге де қатынастар мен байланыстар нәтижесінде туындаған мүдделер қақтығысы болған жағдайда, мұндай қолжазбаларды қарамауы тиіс.

БАСПАГЕРДІҢ МІНДЕТТЕРІ

Баспалық қызметтегі этикаға жат мінез-құлық жағдайларын қарастыру

Болжамды немесе дәлелденген ғылыми бұзушылық, алаяқтық сипаттағы жарияланым немесе плагиат жағдайларында баспагер редактормен тығыз ынтымақтастықта ахуалды анықтау және тиісті мақаланы түзету үшін барлық қажетті шараларды қабылдайды. Бұған түзетуді дереу жариялау немесе ең ауыр жағдайларда зардап шеккен жұмысты толық кері қайтарып алу жатады. Баспагер редакторлармен бірлесіп, ғылыми бұзушылық орын алған қолжазбалардың жариялануын анықтау мен болдырмау үшін орынды қадамдар жасайды және ешқандай жағдайда мұндай бұзушылықты көтермелемейді немесе саналы түрде оған жол бермейді.

Қолжазбалар мазмұнына қолжетімділік

Баспа ғылыми зерттеулердің тұрақты қолжетімділігі мен сақталуын қамтамасыз етуге ұмтылады және өзінің цифрлық архивін қолдау арқылы олардың қолжетімділігіне кепілдік береді.

Әділдік

Баспа мен журнал өздерінің баспа бағдарламаларында, қызметтерінде және қызметінде жасына, тері түсіне, дініне, нанымына, мүгедектігіне, отбасылық жағдайына, ардагер мәртебесіне, ұлттық тегіне, нәсіліне, жынысына, генетикалық бейімділігіне немесе тасымалдаушы мәртебесіне, сондай-ақ жыныстық бағдарына байланысты кемсітушілікке жол бермейді.

Осы бөлімдегі материалдар негізінен COPE журналы редакторларына арналған Әдеп кодексі мен озық тәжірибе жөніндегі ұсынымдарына, сондай-ақ COPE ғылыми баспа қызметіндегі ашықтық пен озық тәжірибе қағидаттарына сүйене отырып дайындалған.

Жасанды интеллект технологияларын пайдалану

Редакциялық үдерістің сапасы мен ашықтығын қамтамасыз ету үшін баспа жасанды интеллект көмегімен жасалған мәтіндерді анықтауға арналған мамандандырылған құралдарды қолданады.
Генеративті жасанды интеллектіні тиісті түрде ашып көрсетусіз және ғылыми бақылаусыз орынсыз пайдаланған қолжазбалар кері қайтарылуы мүмкін.
Редакторларға, редакциялық алқа мүшелеріне және рецензенттерге рецензиялар дайындау кезінде генеративті жасанды интеллектіні пайдалануға тыйым салынады, өйткені мұндай құралдарды қолдану авторлардың құпиялылығы мен зияткерлік меншік құқықтарының бұзылу қаупін тудыруы мүмкін.

Жарияланымдарды түзету және кері қайтарып алу

Елеулі қателер, шынайы емес деректер немесе жарияланым этикасының бұзылуы анықталған жағдайда, баспа COPE ұсынымдарына сәйкес түзетулерді, алаңдаушылық білдірулерді жариялау немесе жарияланымдарды кері қайтарып алу құқығын өзіне қалдырады.